Aan de kantoren in Sloterdijk heeft het Vereveningsfonds veel verdiend. Foto: Kara Brugman

Een paar jaar geleden zaten er nog honderden miljoenen euro’s in. Zo’n beetje alles wat Amsterdam wilde, kon worden gebouwd. Nu is het Vereveningsfonds van de gemeente zo goed als leeg. Dit zal de Amsterdammer in zijn portemonnee gaan voelen.

Amsterdam, 28 jan – Het Vereveningsfonds heeft tot 2014 een tekort van 318 miljoen euro, schat de commissie Wijntjes ^[1]. De schuldigen: de kredietcrisis en veel te optimistische projectontwikkelaars en ambtenaren. Hoe kon er zo’n miljoenentekort ontstaan? En wat is dat fonds eigenlijk?

Wat voor fonds?
Het Vereveningsfonds. Soms levert een bouwproject de gemeente flink winst op. Dit geldt vooral voor bedrijfsruimte. Op sommige duurdere woningen, zoals koopwoningen in Zuid, maakt het fonds een beetje winst.

Maar woningbouw is doorgaans verliesgevend, vooral die van sociale huurwoningen. Om ook deze verliesgevende bouwprojecten te kunnen betalen, is in de jaren ’70 het Vereveningsfonds opgericht. Hierin wordt het verlies ‘verevend’ met de winst.

Hoe werkt dat?
Het Vereveningsfonds is een min of meer fictieve bankrekening met een saldo. Het is een optelsom van wat de huidige bouwprojecten kosten en op gaan brengen, maar ook toekomstige projecten worden erin meegenomen.

Bouwprojecten kosten de gemeente veel geld. Plannen maken, grond bewerken en wegen, riolering en straatverlichting moeten worden aangelegd.

Daar tegenover staan de inkomsten door grond te ‘verkopen’. De ‘koper’ van de grond, bijvoorbeeld de projectontwikkelaar of de woningcorporatie, betaalt de gemeente om van de grond gebruik te mogen maken. Een deel van die inkomsten komt in het fonds terecht.

Sinds de oprichting van het fonds kwam er altijd meer geld binnen dan dat er uit werd gegeven.

Hoe ging het dan mis?
Vooral door de economische crisis. De grootste ‘cashcow’ van het fonds was altijd de kantorenmarkt. De grondprijs per vierkante meter voor kantoren is namelijk vele malen hoger dan die van woningen.

Projectontwikkelaars en ambtenaren waren lange tijd veel te optimistisch over de toekomst. Daardoor werden er voor de kredietcrisis al meer kantoren gebouwd en gepland dan eigenlijk goed was voor Amsterdam. Vervolgens stortte door de crisis de vraag naar kantoren compleet in ^[2].

De laatste jaren zijn daarom miljoenen vierkante meters aan kantoorruimte uit de bouwplannen verdwenen. Behoorlijk slecht nieuws voor het fonds. Immers, de hoge winsten uit de toekomstige grondverkoop zijn plots verdampt.

Die winsten zullen de komende jaren ook niet meer volgen. Nog ruim een miljoen vierkante meter kantoorruimte staat leeg, oftewel zo’n tweehonderd voetbalvelden. Die zullen eerst worden gevuld. Bijkomend probleem: door het flexwerken ^[3] (of ‘nieuwe werken’) is er steeds minder kantoorruimte per werknemer nodig.

Is de crisis de enige reden van de financiële malaise?
Nee. Ook de opzet van het fonds draagt daaraan bij. Er was niet genoeg interne controle vanuit de gemeente en bovendien is het fonds enorm complex. Zo kon het gebeuren dat geen enkele ambtenaar door had dat al die kantoren misschien wel nooit gebouwd zouden worden. En dat alle toekomstige kantoorwinsten niet meer waren dan een zeepbel.

Het fonds moet flink op de schop, oordeelde de commissie Wijntjes die een rapport met aanbevelingen schreef over het Vereveningsfonds. In de toekomst zal er vooral strengere controle op de ambtenaren moeten zijn.

Hoe staat het fonds er nu voor?
Het is de facto leeg. Althans, er is geen geld meer voor nieuwe projecten. De gemeenteraad heeft ingestemd met een pakket maatregelen dat uiteindelijk een bezuiniging van 900 miljoen op moet leveren. Daarvan is de ‘bouwstop’ goed voor ruim 300 miljoen: veel bouwprojecten, zoals delen van Zeeburgereiland ^[4], zijn van de tekentafel geveegd.

De komende jaren worden er nog wel zo’n 22.000 woningen in Amsterdam bijgebouwd. Waarschijnlijk zullen ook die een verlies betekenen voor het fonds.

Onderdeel van de bezuiniging is ook dat woningcorporaties een grotere bijdrage aan het fonds leveren, dat de aanleg van riolering voortaan wordt betaald uit de rioolbelasting en dat de corporaties 35.000 bestaande sociale huurwoningen zullen verkopen waarvoor de gemeente een deel van het geld krijgt.

Problematisch is dat nieuwbouw van woningen in de toekomst duurder wordt. Er zal namelijk vooral in de stad worden gebouwd, in plaats van op ‘makkelijke’ locaties zoals Vinex-wijken. Oftewel: het Vereveningsfonds zal zo goed als zeker nog jaren behoorlijk leeg blijven.

Wat betekent dit?
Dat er drastische maatregelen moeten worden genomen. Allereerst zal het fonds zelf in een andere vorm moeten worden gegoten, met meer toezicht.

Daarnaast moet de gemeente een oplossing vinden voor het grote toekomstige gat tussen inkomsten en uitgaven van het fonds. Dat zijn allemaal politieke keuzes met consequenties.

De partijen in de gemeenteraad hebben genoeg ideeën over hoe dat gat te verkleinen. De VVD oppert bijvoorbeeld om minder sociale huurwoningen te bouwen.

Het CDA ziet graag dat álle inkomsten uit de grondverkoop door de gemeente in het Vereveningsfonds komen, in plaats van slechts een deel. En de PvdA wil dat  het Rijk bijspringt omdat ‘er een maatschappelijk belang is dat Amsterdam overstijgt’.  Wat voor maatregelen de gemeenteraad precies gaat nemen, zal de komende maanden blijken. Het is nog de vraag hoe, maar de financiële malaise rondom het Vereveningsfonds gaat de Amsterdammer direct of indirect in zijn portemonnee raken.

Met medewerking van Maarten Streekstra (Ontwikkelingsbedrijf), Daniël van der Ree ^[5](VVD), Lex van Drooge ^[6] (CDA) en Michiel Mulder ^[7] (PvdA).

Image by: Docters van Leeuwen

Nieuw Amsterdams Peil praat met  oud-bestuursvoorzitter van de AFM Arthur Docters van Leeuwen over de oorzaken van de kredietcrisis.

Amsterdam – De afgelopen weken werd een bonte stoet aan kopstukken uit de financiële wereld gehoord door de commissie-De Wit, de parlementaire commissie die de kredietcrisis onderzoekt. Op de laatste dag van de openbare hoorzittingen maakt Nieuw Amsterdams Peil de balans op met Arthur Docters van Leeuwen (65). Vlak vóór het intreden van de kredietcrisis, in juni 2007, trad hij af als bestuursvoorzitter van de financiële toezichthouder Autoriteit Financiële Markten (AFM).

Hoe vindt u dat de commissie-De Wit het doet?

De commissie heeft zich goed voorbereid, dat merk je aan het niveau van de verhoren. Ik vind wel dat de commissie soms door had kunnen vragen. Bijvoorbeeld bij bankiers die op geen enkele manier de hand in eigen boezem willen steken, en alle schuld bij de overheid en de toezichthouders leggen. Terwijl het toch niet de overheid is die krankjorume risico’s heeft genomen en krankjorume waarderingen op de balans heeft gezet? Je kunt als bankier wel alle schuld bij de overheid leggen, maar in eerste instantie hebben zij de kredietcrisis echt zelf veroorzaakt. Ik had graag gezien dat voormalig bestuursvoorzitter van ABN Amro, Rijkman Groenink, zijn verhoor was begonnen met wat hij zélf fout heeft gedaan.

Ligt volgens u alle schuld bij de bankiers? Had scherper overheidstoezicht de kredietcrisis niet kunnen voorkomen?

Laat ik voorop stellen dat er niet één oorzaak is van de kredietcrisis. De crisis is veroorzaakt door een moeilijk ontwarbare knoedel van oorzaken. Het is net als met de vuurwerkramp in Enschede. We weten dat al dat vuurwerk ontploft is, maar we weten nog altijd niet wat de precieze oorzaak was. Zo is het ook met de crisis. Dat komt omdat we een aantal dingen gewoon niet weten. We weten niet hoe bepaalde risico’s zich onder bijzondere omstandigheden ontwikkelen, en dat weten we zeker niet als het er een paar miljoen tegelijk zijn.

Met andere woorden: de toezichthouders hadden niets kunnen doen tegen de crisis?

We weten in ieder geval één belangrijke factor van de crisis: de financiële markten zijn internationaal sterk verbonden. Dat betekent bijvoorbeeld dat het instorten van de huizenmarkt in de Verenigde Staten, ook grensoverschrijdende gevolgen heeft. Terwijl er géén grensoverschrijdend toezicht is op de financiële markten. Er is zelfs geen gecoördineerd Europees toezicht. Dat moet in de toekomst echt verbeterd worden.

Toch denk ik niet dat scherper toezicht de kredietcrisis had tegengehouden. Wel had de crisis eerder kunnen worden onderkend. De brand moest nu wel helemaal doorslaan voordat we eens een keertje wakker werden. Dat gebeurde pas toen de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers viel in september 2008. Het zou wel geholpen hebben als de brandweer eerder paraat was. Misschien waren de gevolgen van de crisis dan minder heftig geweest.

Als we niet weten wat de oorzaken zijn van de crisis, heeft het dan zin om meer toezichtswetgeving te maken? Is dat niet het paard achter de wagen spannen?

Dat is altijd zo met toezicht. We polderen de vergaarde kennis telkens een stukje verder in. Nog niet zo heel lang geleden waren mensen helemaal niet vaardig met geld. Decennia geleden begroeven Franse boeren hun geld nog onder de grond, omdat ze het bankwezen niet vertrouwden.

Misschien achteraf helemaal geen gek idee.

Je kunt nu wel zeggen dat het allemaal zo vreselijk erg is, maar ik heb in Nederland nog geen mensen bedelend langs de straten zien lopen omdat ze zoveel hebben verloren door de kredietcrisis. Laten we reëel blijven. Over het algemeen werkt de financiële markt heel behoorlijk, alleen dit soort dingen horen er wel bij.

Mensen worden altijd heel boos als de risico’s die ze genomen hebben, zich ook manifesteren. Neem het Icesave verhaal. Iedereen weet: er is geen Nederlandse bank die dat soort hoge rente percentages geeft. Toch willen mensen die 5% rente pakken. Vervolgens zijn ze heel verontwaardigd als het mis gaat. Dat verbaast mij. Wouter Bos had die rekeninghouders niet moeten compenseren. Waarom moeten u en ik betalen voor het risico van die mensen? Degene die het risico neemt, moet er zelf voor betalen.

Hetzelfde geldt dan toch voor banken die de risico’s hebben genomen? Veel bestuurders zijn weggelopen met miljoenenbonussen, terwijl de belastingbetalers 30 miljard moeten gaan ophoesten.

Dat moet ook veranderen. In ieder geval moet er een goede verdeling komen tussen korte termijnbeloning en lange termijnbeloning. En een beetje maat houden in de bonussen is volgens mij ook verstandig. Als een bank zich laat redden door de overheid, dan moet de bank zich ook aan overheidsnormen houden. Zo eenvoudig is het.

Maar het is geen goed idee om het Nederlandse beloningssysteem te veel aan banden te leggen. Veel ondernemingen zijn nu eenmaal grensoverschrijdend. Dat willen we ook graag zo houden, want dat is goed voor de economie. Wouter Bos kan dan niet doen alsof de beloningsstructuur over de grens niet bestaat. Dan misken je simpelweg de werking van de markt, en dan kunnen Nederlandse banken geen goede bestuurders meer vinden. Je zou dan aan banken eisen stellen waardoor ze niet meer kunnen presteren op de wereldmarkt. In dat geval had Bos de banken niet hoeven redden, en had hij zijn geld in zijn zak kunnen houden.

Al jaren bestaat het voornemen om de A10 in een tunnel onder de Zuidas door te laten lopen. Nu lijkt eindelijk een definitief plan in zicht.

Amsterdam – Afgelopen jaar zijn de huurprijzen gedaald, is de leegstand toegenomen en zijn investeerders weggelopen. Toch blijft het vertrouwen van de gemeente Amsterdam in de Zuidas overeind. Het eerstvolgende geplande prestigeproject is het dokmodel ^[9]. Met dit plan komen de A10 Zuid, het station, de trein en de metro over een lengte van 1200 meter rond de Zuidas in een ondergrondse tunnel te liggen. Belangrijkste voordelen: de verkeersdrukte van de A10 hanteerbaar houden en bouwgrond vrijspelen.

Uitdagingen
Bij een oudere versie van het dokmodel werden grote vraagtekens geplaatst. Zouden de kosten van de investeringen, twee miljard, er wel uitgehaald worden? Doordat er op de Zuidas voornamelijk zakelijke dienstverleners, zoals banken,  zijn gevestigd is deze plek gevoelig voor economische schommelingen. Wat als het tijdelijk tegenzit? Of, erger, voor een langere periode? De kredietcrisis maakte die vraagstukken pijnlijk concreet toen alle eventuele private investeerders zich terugtrokken. Áls er een tunnel komt, zal die uitsluitend met publiek geld gefinancierd worden. Het Rijk en de gemeente Amsterdam verdelen de kosten. Maar dat is niet het enige dat veranderd is. Ook een paar dure technische hoogstandjes, zoals het plan om snelweg en spoor onder elkaar te leggen, bleken onhaalbaar.

Nieuwe dokmodel
Door de financiële tegenslagen liep het project een tijd lang vast. Tot Dirk Jan van den Berg, die onderzoek verricht naar het dokmodel in opdracht van het Rijk, het afgelopen najaar een voorproefje gaf van zijn nieuwe ideeën ^[10]. Het spoor en de wegen zouden niet onder elkaar, maar naast elkaar komen te liggen. De parkeergarages komen bovengronds en de aparte tunnel voor servicediensten verdwijnt. Geschatte besparing: een half miljard. Sterker nog, in plaats van verlieslijdend, zou het project volgens zijn berekeningen zelfs winstgevend worden.

Maar de ervaring leert dat financiële beramingen  van grote bouwprojecten niet altijd even betrouwbaar zijn. De Betuwelijn, de Noord/Zuidlijn, de HSL. Stuk voor stuk vielen de kosten hoger uit dan in eerste instantie berekend. En is het nu met de crisis wel verstandig om te investeren in de Zuidas?

Wethouder Maarten van Poelgeest (GroenLinks) wil de definitieve resultaten van het onderzoeksrapport van Van den Berg afwachten, maar bevestigt wel dat de gemeente Amsterdam nog in zijn geheel achter de plannen voor het dokmodel staat. “Ook de crisis wordt in het rapport van Van den Berg afgewogen. We zullen het van zijn onderzoek laten afhangen hoe het dokmodel er uiteindelijk gaat uitzien.”

Ook het Amsterdamse PvdA-kamerlid Patricia Linhard staat nog achter het dokmodel. In de Kamer houdt ze zich bezig met ruimtelijke ordening. Linhard gelooft dat de aantrekkingskracht van de Zuidas zal toenemen door de verbetering van de infrastructuur. Meer bedrijven zullen zich daar willen vestigen. Over de leegstandproblematiek zegt ze: “Het is waar dat de leegstand ook op de Zuidas het afgelopen jaar flink is toegenomen. We proberen dat te bestrijden door met de nieuwbouwplannen eveneens geld te vinden om oude gebouwen een bestemming te geven. Op dit moment wordt er ook minder gebouwd op de Zuidas. Het is hopen dat het probleem zich weer oplost.”

Het definitieve rapport van Van den Berg wordt binnenkort verwacht.

^[11]

De Amsterdamse Stadsbank van Lening voorziet al bijna 400 jaar mensen van geld in ruil voor een onderpand. Een sieraad, een gitaar, een fiets. In tijden van economische crisis een eenvoudige manier om aan geld te komen.

AMSTERDAM, 17 feb. De stoep der schaamte, Ome Jan, de lommerd. De bijnamen voor de Stadsbank van Lening ^[12]zijn eeuwenoud. In het pand tussen de Oudezijds Voorburgwal en de Nes komen al sinds 1614 mensen hun bezittingen verpanden in ruil voor contant geld. De bankloketten zijn inmiddels gemoderniseerd, maar de handeling is nog altijd hetzelfde. Alles wat je onder je arm kunt meenemen en een vaste waarde vertegenwoordigd kan worden ‘beleend’. En op vertoon van legitimatie kan iedereen boven de achttien kan er terecht. Van prins Willem van Oranje, die ooit zijn zilveren servies beleende omdat hij blut was na een veldtocht, tot de alcoholist die zijn verslaving moet bekostigen met de erfstukken van opa.

Boven de ingang aan de Oudezijds Voorburgwal staat in gouden letters: ‘Hebt gy noch geld, noch goed, gaa deeze deur voorby. Hebt gy ‘t laatste, en mist gy ‘t eerste, kom by my.’ De bank werd bijna 400 jaar geleden opgericht om de woekerrentes van kleine banken tegen te gaan. Nog steeds is de bank eigendom van de gemeente en is de rente met 1,3 procent per maand aanzienlijk lager dan bij particuliere pandhuizen. Klanten kunnen er ter plekke hun spullen laten taxeren en ontvangen in ruil daarvoor contant geld en een pandbriefje. Binnen zes maanden kunnen ze hun eigendommen op vertoon van het briefje weer ophalen, tegen betaling van het geleende bedrag en de rente. In ruim negentig procent van de gevallen komt de eigenaar zijn onderpand weer ophalen. De rest wordt geveild.

De ingang van de bank zit aan de Nes. Rechts zijn de loketten, boven is de veilingzaal en links is de winkel ‘De Gouden Vondst’, waar sieraden en andere spullen die overblijven na de veiling worden verkocht. Het is druk op maandagmiddag. De elf loketten zijn allemaal in gebruik en in hoog tempo flitsen nummers voorbij op een scherm. De gemiddelde wachttijd is achttien minuten, vermeldt een ander scherm. Op de metalen bankjes zitten mensen van verschillende nationaliteiten te wachten. Plat Amsterdams wordt afgewisseld met Surinaams en Marokkaans. Ouders met kinderen bespreken luidruchtig hoeveel ze voor hun armband willen hebben, terwijl anderen in een hoekje zitten weggedoken.

Een meisje met een hoofddoek kijkt schichtig van het scherm naar het zakje in haar hand. Voorzichtig haalt ze er steeds dezelfde ketting uit, inspecteert hem en laat hem dan weer terugglijden. Na de derde keer staat ze op en loopt ze naar de uitgang. Haar nummertje verdwijnt in de prullenbak. Niemand let erop. Twee oudere mannen maken grappen over de drukte. ‘Het is de crisis hè, jammer dat je hier geen aandelen kan inruilen.’

Een dikke blonde vrouw van in de veertig kijkt teleurgesteld naar de man achter het loket. In de tas op haar rug zit een gitaar. ‘Ken dat hier niet?’, vraagt ze met een Amsterdams accent. De man legt uit dat alleen het filiaal op de Albert Cuypstraat nog ‘diversen’, zoals hij het noemt, aanneemt. Bij de andere vier filialen kunnen mensen alleen met sieraden terecht. Ze kijkt nog even naar de gouden ringen om haar vingers, maar besluit dan toch op pad te gaan naar de Albert Cuypstraat.

Afgelopen donderdag opende de bank een nieuw filiaal in Osdorp. De oude filialen in de Jordaan en bij het Leidseplein zijn vorig jaar gesloten. De andere drie vestigingen zitten in de Pijp en in de Bijlmer. ‘Vroeger zaten alle filialen in het centrum, in wat toen volksbuurten waren. Nu verhuizen we met onze klanten mee’, verklaart veilingmeester Henk Janson. Hij werkt al 35 jaar bij de Stadsbank en heeft de omzet zien toenemen van 20 miljoen gulden in 1975 tot 106 miljoen euro in 2008. ‘Omdat de bank geen winst mag maken, gaat elk positief resultaat naar de gemeente. In ruil daarvoor is de rente vorig jaar met 0,1 procent verlaagd, zodat ook de klanten ervan profiteren.’

Toch neemt het totaal aantal sieraden en goederen dat jaarlijks wordt verpand af. In 2008 waren er 121.000 ‘beleningen’, 2.900 minder dan in 2007. Janson wijt dit aan de hoge goudprijs. ‘Mensen krijgen meer geld voor hun sieraden, dus hoeven ze minder vaak te komen.’ De economische crisis heeft de Stadsbank volgens Janson nog geen extra klandizie opgeleverd. Hij verwacht wel dat het komende jaar meer mensen hun op afbetaling gekochte flatscreens en andere dure apparatuur komen verpanden. Het is volgens hem wachten op de eerste massaontslagen.

In de veilingzaal staat alles klaar voor de kijkdagen. Volgende week worden de spullen geveild die niet door de eigenaren zijn opgehaald. Muziekinstrumenten, vitrines vol sieraden, horloges. Spullen waarvan de emotionele waarde uiteindelijk niet opwoog tegen een elementaire levensbehoefte: geld.

AMSTERDAM, 13 feb. - Amsterdamse studentenverenigingen krijgen te maken met de gevolgen van de recessie. Dat zegt Willemijn Riedijk, bestuurslid public relations van studentenvereniging Derm (350 leden). ‘Bedrijven zijn nog steeds bereid tot materiële sponsoring, maar het wordt steeds moeilijker om geld los te krijgen.’

Riedijk zegt liever niet hoeveel de vereniging mis loopt, ‘maar het ziet ernaar uit dat we dit jaar ongeveer 25 procent minder sponsorgeld binnen halen dan vorig jaar’. Derm zal als vereniging niet in de problemen komen door het bijstellen van de begroting. Riedijk: ‘We hebben niet de financiële last van een eigen sociëteit. De vaste lasten die we hebben, kunnen we uit de contributie betalen.’ Ze denkt dat verenigingen die wel over een eigen clubhuis beschikken afhankelijker zijn van sponsorgelden.

Een woordvoerder van het Amsterdamse Student Corps (3500 leden) bevestigt dit. ‘We kunnen inderdaad niet zonder sponsoring.’ De vereniging houdt er rekening mee dat er dit jaar ‘een klein beetje minder’ geld binnenkomt dan in voorgaande jaren. Cijfers kan de vereniging nog niet geven. Een woordvoerder: ‘Het is vooral lastiger om kleine contractjes voor feestjes af te sluiten. Maar wij hebben ook een aantal grote langlopende sponsorcontracten en inkomsten uit contributie, dus failliet zullen we niet gaan.’

Ook SSRA (600 leden) ziet de inkomsten uit sponsoring teruglopen. Een woordvoerder: ‘We merken dat het in bepaalde sectoren moeilijker wordt. De bankensector wil bijvoorbeeld veel minder bijdragen dan voorheen. Daar staat tegenover dat uitzendbureaus en drankleveranciers hun sponsoring vooralsnog onverminderd voort zetten.’ Alleen bij L.A.N.X. (800 leden) gaan ze er vanuit dat er dit jaar evenveel geld wordt opgehaald als voorgaande jaren. Penningmeester Caroline Wilschut: ‘We halen niet minder binnen, we moeten er alleen meer moeite voor doen.’

AMSTERDAM, 13 feb. – De jury van de World Press Photo heeft een foto ^[13] van de Amerikaanse fotograaf Anthony Suau uitgeroepen tot foto van het jaar 2008. De foto toont een gewapende politieagent bij een ontruiming van het huis van een failliete inwoner van de Amerikaanse stad Cleveland. Juryvoorzitter MaryAnne Golon zei vandaag bij een perspresentatie in het stadhuis van Amsterdam dat de foto het belangrijkste nieuwsthema van het afgelopen jaar op een technisch buitengewoon goede manier in beeld brengt.

Op 2 mei ontvangt Suau op de uitreiking van de World Press Photo-prijs in Amsterdam; een geldbedrag van 10.000 euro. Suau won in 1987 ook al de World Press Photo. De fotograaf is de vierde fotograaf die de prijs twee keer heeft gewonnen. De werkgever van Suau, Time Magazine, heeft de foto nooit in het blad gepubliceerd. De redactie wees de foto af voor de gedrukte krant en plaatste hem op de website.

De zwartwitfoto van Suau is interessant vanwege de dubbelzinnigheid, zegt jurylid Ayperi Karabuda Ecer. De foto lijkt het eenvoudige verhaal te vertellen van een agent, die met getrokken pistool het kwaad bestrijdt. Agenten zijn in de Verenigde Staten wettelijk verplicht om huizen te inspecteren, waarvan de bewoners vanwege hypotheekschulden moeten vertrekken. Ze gaan na of er bewoners of wapens in het huis zijn achtergebleven. Zo portretteert Suau de economische crisis als een vorm van geweld, die veel mensen raakt.

De World Press Photo staat bekend als de meest prestigieuze fotoprijs van de internationale journalistiek. Behalve de hoofdprijs deelde de jury prijzen uit in twintig verschillende categorieën. De Amsterdamse freelance fotojournalist Roger Cremers won de categorie nieuws en entertainment met een fotoserie over bezoekers aan het voormalige concentratiekamp Auschwitz-Birkenau.

Emeritus hoogleraar Economie Arnold Heertje vindt dat het wel meevalt met de crisis. ‘Dit is niet het einde der tijden.’ Vrouwen en jongeren moeten ons uit de kredietcrisis helpen.

AMSTERDAM, 13 feb. - ‘Wat denk je? Een staande ovatie. Vier minuten lang. Twaalfhonderd mensen op dat festival in de polder. En het was niet om mij. Nee hoor, echt niet, het was om mijn boodschap.’

‘”Het is ver-schrik-ke-lijk,” zei ik daar. “Het consumentenvertrouwen is gedaald, u ziet, mensen worden ontslagen. Óh, wat vreselijk.” De kredietcrisis was nog niet eens zo manifest, toen. En ineens draaide ik het om: “Die crisis is een zégen! Geweldig toch, dat het consumentenvertrouwen daalt, het betekent dat mensen voorzichtig zijn. Dat we niet eens per drie jaar, maar eens per vier jaar een nieuwe auto kopen. En dat mensen doorhebben: het gaat om kwaliteit.”‘

Emeritus hoogleraar Arnold Heertje (1934) is best wat gewend. Economie gestudeerd en gedoceerd in Amsterdam, en er later in gepromoveerd, heeft hij tal van lezingen gehouden en een indrukwekkende bibliografie op zijn naam staan. Maar dat zíjn versie van het crisisverhaal zó zou aanslaan, hartje zomer, op een drukbezocht Lowlandsterrein, deed hem versteld staan.

‘Hier gebeurt iets, dacht ik. Er is iets aan de hand in de samenleving. Als ál die jongeren klappen, is dat omdat ze iets herkennen. Zij weten zelf niet waarom, maar voelen dat ze iets anders willen. En, wist ik, dat betekent ook dat ze eraan willen meewerken.’

Vandaag spreekt hij op het Business for Climate Event, in Amsterdam. Geschikt publiek voor een spreker die Climate bejubelt en graag ziet dat Business een toontje lager zingt.

Heertje weet waar het aan schort. De crisis is het werk van haantjes. ‘Mannenwerk’, vindt hij, ‘resultaat van een jarenlang wie-heeft-de-grootste.’ Vrouwen reageren op crisis door kennis te mobiliseren, door vragen te stellen. Mannen stellen geen vragen – dan gaan ze af. Zij reageren door te monopoliseren, hun territorium af te bakenen. Die vrouwenhouding hebben we nu héél hard nodig. ‘Een slag van kwantiteit naar kwaliteit.’ Niet alleen vrouwen, ook jongeren mogen zich met de crisis bemoeien: jongeren die anders nadenken dan de vorige generatie.

Bij vlagen is onduidelijk of Heertje zijn opvattingen aandikt en etaleert
- en de crisis bagatelliseert – of écht van mening is dat het allemaal wel meevalt. Maar hij is wel degelijk serieus. ‘Er zijn ernstige problemen, mensen worden ontslagen, verliezen hun vermogens, dat weet ik ook. Maar ál die problemen zijn ondergeschikt aan de klimaatcrisis, een cruciaal overlevingsprobleem.’ Toch biedt de crisis volgens Heertje ook kansen: om te innoveren, te investeren. ‘Die ontslagen zijn nú heel vervelend, maar al die mensen kun je inschakelen in andere situaties.’

In de hel en verdoemenis die van alle kanten gepredikt wordt, kan Heertje zich niet vinden. Een daling in het consumentenvertrouwen is juist een ‘enorme plus’, vindt hij. ‘In Amerika wordt ongelooflijk veel geld uitgegeven. Dat geld hebben de Amerikanen niet, dus gaan ze bijdrukken. Nieuw geld, niet uit besparingen. Een daling in het consumentenvertrouwen is slecht, horen we dan, want de consument moet blijven besteden. Nee, zeg ik, de consument moet een stap terug doen. Ophouden met die creditcard! Minder schulden maken, meer sparen.’

Zijn prediking geldt niet alleen Amerika, maar ook Europa. ‘Afremmen van de consumptiegroei is prima. Het betekent dat we minder vaak een auto kopen, minder vaak een wasmachine en minder luxe versieringen aanschaffen. Waar het om gaat, is dat mensen zien dat als ze minder consumeren, ze in de immateriële sfeer veel winnen. Dat er gelet wordt op luchtkwaliteit, dat de files afnemen, dat natuur en milieu baat hebben bij een consumptiedaling. Tastbare resultaten, dát verband moeten mensen gaan zien.’

Een nieuw en positief geluid in barre tijden: door de kredietcrisis nemen de files af, mensen laat de auto vaker staan. En niet alleen het milieu profiteert van de crisis. ‘In de bouw hoor je ook ach-en-wee, er zijn minder opdrachten. Búitengewoon positief’, vindt Heertje. ‘Omdat er maar wordt doorgebouwd – en nooit de vraag wordt gesteld wat bouwen betekent voor de omgeving, de natuur en de leefbaarheid.’

Goed is ook dat er meer aandacht komt voor de finale consument en daarvan is Heertje voorstander. ‘We bouwen nu, niet om in de behoeften van mensen te voorzien, maar in die van de projectontwikkelaar. Díé wil graag een kantoorgebouw neerzetten – met marmer, en weet ik wat. En of daar ín dat kantoor dan iemand gaat zitten, dat zal die projectontwikkelaar een zorg zijn.’

Navelstaarderij, vindt u? ‘Zo zou je het kunnen zeggen. Dat we wegen aanleggen, op plaatsen waar het niet nodig is. Dat we bedrijventerreinen creëren – we konden ook oude terreinen opschonen, maar nee, we maken nieuwe. Daar heb je die mannelijkheid weer. Groter maken, uitbreiden. Dat móet dus niet.’

Staat Heertje op eenzame hoogte in zijn positieve visie op de crisis, of is hij een roepende in de woestijn? De hedendaagse economische visie is toch ergens op gebaseerd? Heertje verwijt de economen dat ze de welvaartstheorie te smal interpreteren. ‘Hoe harder we groeien, hoe meer welvaart – dat is dus niet waar!’ Welvaart wordt de laatste jaren vooral monetair uitgedrukt. In termen van groei, inkomen, mooie consumptiegoederen.’

‘Maar wat zien we? Als de groei afneemt, dán krijgen we dingen die positief zijn. Minder files, minder luchtvervuiling. Ook dat draagt bij aan welvaart, maar omdat het niet in geld is uit te drukken, telt het in het welvaartsbegrip niet mee. We moeten het welvaartsbegrip ruimer nemen, daar pleit ik voor.’ Maar niet te ruim, want volgens Heertje strekt de welvaart niet tot tussen de lakens. ‘Goede seks is geen zaak voor economen.’

Massaal stevenen we af op de zondvloed. Net als Noach heeft Heertje vertrouwen. ‘Ja, financieel is er sprake van een zondvloed, zo zou je kunnen zeggen. In Amerika gebeurt iets, dat spreidt zich uit over de hele wereld en niemand ziet kans om de stromen tegen te houden. Het is mijn grote geluk om er overheen te durven kijken.’

Wat ziet u allemaal?
‘Dat dit niet het einde der tijden is. Maar dan moeten we wel zien wat onze échte problemen zijn. En niet denken dat die met de kredietcrisis te maken hebben.’

Nieuw: een getal dat de economische kracht van de Amsterdamse binnenstad weergeeft. Op de avond van Obama’s inauguratie was de Beurs van Berlage toneel van de presentatie van de Amsterdam City Index (ACi). De score voor 2008 is 112. De ondernemers zien geen reden voor alarm.

AMSTERDAM – 23 jan. De index werd dinsdagavond gepresenteerd tijdens De Economische Les, een jaarlijkse bijeenkomst van de belangenvereniging van ondernemers in de binnenstad: Amsterdam City.

Het indexcijfer wordt bepaald aan de hand van 39 indicatoren verdeeld over zes categorieën, ook wel mandjes genoemd. Drie conjuncturele mandjes: toerisme, verdienvermogen en arbeidsmarkt. Drie structurele mandjes: vestigingsklimaat, bereikbaarheid en kwaliteit van de stad.

De zes categorieën en de 39 indicatoren, zoals bioscoopbezoek, luchtkwaliteit en werkeloosheid, worden vervolgens ‘gewogen’. Zo telt toerisme (20%) zwaarder mee dan arbeidsmarkt (10%) omdat 24 ‘experts’ uit ondermeer het bedrijfsleven dat hebben bepaald. Het onderzoek werd uitgevoerd door beleidsadviesbureau Blaauwenberg in opdracht van de Vereniging Amsterdam City (VAC). Een controlepanel van de Universiteit van Amsterdam hield in de gaten of het onderzoek aan wetenschappelijke criteria voldeed. De onderzoekers namen 2005 als beginjaar van de ACi en gaven het de score 100. Het indexcijfer over 2008 van 112 was een stijging van ruim 5,5 procent ten opzichte van 2007 waar het 106 was.

De 132 genodigden werden met een kop koffie ontvangen in het café van de Beurs van Berlage aan het Amsterdamse Rokin. De mannen gingen gekleed in maatpak. De spaarzame vrouwen in mantelpak. Handen werden over en weer geschud. Het was een warm weerzien van oude bekenden.

Na de kop koffie werd het gezelschap gedirigeerd naar een zaal op de eerste verdieping waar het startschot van de Economische Les werd gegeven door Kees Kliesman (vicevoorzitter VAC). De snel sprekende Farid Tabarki trad op als gespreksleider. Na iedere spreker vroeg hij de zaal om te applaudisseren.

Aart van Bochove van beleidsadviesbureau Blaauwenberg legde uit hoe het onderzoek was uitgevoerd. Hij sprak over zijn droom om de economische kracht van de binnenstad in één cijfer neer te zetten. Onderwijl viel een corpulente meneer op rij 4 in slaap om wakker te schrikken bij het applaus dat Farid Tabarki dirigeerde.

Vervolgens sprak Guus Bakker (voorzitter VAC) over de uitkomst van het onderzoek. 112.

Daarna was het woord aan drie ondernemers. Dennis Kooren (Directeur Rabobank Amsterdam Centrum) sprak de zaal moed in. 2009 zou een lastig jaar worden, maar er zouden ook kansen op het gebied van duurzaamheid zijn. Dat zou de nieuwe CV-installatie bewijzen die hij in zijn huis heeft laten aanleggen. Die verdient zichzelf namelijk in een jaar terug.

Rene Kouwenberg (Directeur Passengers Terminal) vertelde vervolgens herhaaldelijk dat iedereen moet gaan cruisen in 2009. Dat leidde tot hilariteit in de zaal onder degenen die bekend waren met zijn seksuele geaardheid.

Wouter Winkel (Makelaar DTZ Zadelhoff) wees erop dat er in Amsterdam centrum een ‘buzz’ te vinden is. Dat trekt grote bedrijven als Hyves aan. Zelf deed hij er niet aan, maar hij gaf de zaal mee dat ‘hyven’ enorm populair schijnt te zijn.

Toen was het tijd om het boekwerk van de Amsterdam City index uit te reiken aan Wethouder Caroline Gehrels (Kunst, Sport en Bedrijven, PvdA). Erik(11) en Michelle (9) die later paardrijjuf wil worden, hadden naast de toekomst ook het kleurrijke ACi-boekje in handen. Dat gaven ze aan de Wethouder. Die hield toen een rede over de binnenstad als motor van Amsterdam. Ze sloot af met een oproep tot borrelen en netwerken in het café, want dat vond zij persoonlijk het leukste van dit soort bijeenkomsten.

De haven staat voor dynamiek en noeste arbeid. Maar op een dinsdagochtend in crisistijd is het er opvallend rustig.

AMSTERDAM – 23 jan. Goed nieuws in crisistijd, althans zo lijkt het: de Amsterdamse haven maakte vorig jaar een flinke groei door. Uit voorlopige cijfers bleek de overslag in 2008 met zeven procent toegenomen te zijn tot 72,4 miljoen ton. Een rondleiding door de haven geeft een aanzienlijk minder rooskleurig beeld. Volgens persvoorlichter van de Haven Amsterdam Ab van der Neut is het stil op het water. Er is vanochtend geen zeeschip te bekennen. ‘En dat is een slecht teken’.

De voorraden van distributeurs zijn groot. De Koopman terminal verzorgt opslag en overslag voor de automobielindustrie en heeft scheepvaartverbindingen met alle regio’s van de wereld. Tienduizenden gloednieuwe auto’s staan klaar voor distributie, er lijkt geen plekje meer vrij te zijn. Iets verderop, voor de deur van Hitachi, een producent van onder meer bouw- en mijnapparatuur, staan ontelbaar veel oranje graafmachines, kranen en hoogwerkers opgesteld. Ook klaar om te worden verscheept naar het achterland. Van der Neut vindt de enorme voorraad in de haven ‘opvallend’ en ‘tekenend voor de malaise.’ Ook bij de containeroverslag van Ceres is het rustig. Vrachtwagens om de containers op te pikken zijn nergens te bekennen.

‘Ze blijven met hun spullen zitten’, beaamt Reyn Aarts, senior beleidsmedewerker bij ondernemersvereniging regio Amsterdam (ORAM). De vereniging vertgenwoordigt veel ondernemers uit de hoofdstedelijke havens. ‘De handelstromen komen tot stilstand doordat er wereldwijd sprake is van vraaguitstel’, zegt Aarts. De belangrijkste oorzaak is volgens hem de voorzichtigheid waarmee banken krediet verstrekken op dit moment. ‘De garantieregeling van tweehonderd miljard van minister van Financiën Bos (PvdA) drijft de vraag hopelijk weer op.’ Met de regeling moet het onderlinge wantrouwen tussen banken afnemen, waardoor zij weer krediet gaan verlenen aan particulieren en bedrijven.

De automobiel- en metaalsector van de haven worden het hardst getroffen. ‘Andere handelsstromen worden minder geraakt door de crisis. De kolenoverslag naar Duitse kolencentrales gaat gewoon door, de energiebehoefte daar neemt niet af. De Rotterdamse kolenoverslag is daarentegen vooral bestemd voor de staalindustrie. Daar vallen dus hardere klappen’. Van massaontslagen zal in de Amsterdamse haven voorlopig geen sprake zijn volgens Aarts. ‘Wel zullen we de aankomende maanden moeten afwachten welke kant het op gaat’.

Het toezicht op financiële instellingen is sinds de kredietcrisis fel bekritiseerd. DNB bestuurslid Joanne Kellerman kondigde vrijdag in Amsterdam maatregelen aan om het toezicht aan te scherpen. ‘Het systeem moet ingrijpend worden gewijzigd.’

AMSTERDAM – 20 jan. Jarenlang werd het toezicht op financiële instellingen, of liever het gebrek eraan, ingezet als een commercieel instrument om handel aan te trekken. Hoe minder toezicht, hoe aantrekkelijker de beursnotering aan Euronext Amsterdam. Maar sinds de kredietcrisis is het tij gekeerd. De roep om meer toezicht en Europese samenwerking klinkt steeds harder.

In september liet de president van De Nederlandse Bank (DNB), Nout Wellink, weten dat hij een voorstander is van Europees toezicht op lange termijn. De Europese Centrale Bank heeft zich vorige week opgeworpen om als Europese toezichthouder dit overkoepelende toezicht te coördineren. Dat zou niet alleen samenwerking met nationale toezichthouders betekenen, maar ook het gezamenlijk dragen van de kosten van een reddingsoperatie voor een financiële instelling in nood. Het oprichten van zo’n overkoepelend orgaan is een lange termijn project, met de nodige haken en ogen. Zo moeten de depositogarantiestelsels, die het spaargeld garanderen als een bank failliet gaat, in alle Europese landen eerst op elkaar worden afgestemd. In Nederland krijgen spaarders nu tot 100.000 euro terug van DNB als hun bank failliet gaat, terwijl de Franse centrale bank 70.000 euro vergoedt.

Wat gebeurt er in de tussentijd? Wachten de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en DNB, die samen het toezicht op financiële instellingen in Nederland voor hun rekening nemen, de langdurige Europese besluitvorming eerst af? Volgens Joanne Kellerman, bestuurslid van DNB, zijn ook op nationaal niveau ingrijpende wijzigingen nodig. Vrijdag sprak zij op een bijeenkomst in Amsterdam georganiseerd door advocatenkantoor Loyens & Loeff over het veranderende toezicht naar aanleiding van de kredietcrisis.

Kellerman noemde, naast het oprichten van een Europese toezichthouder, nog drie maatregelen die een crisis in de toekomst moeten voorkomen. Zo gaat DNB meer aandacht besteden aan het herkennen en beheersen van risico’s. De risico’s die banken hebben genomen met het bedenken van steeds ingewikkeldere producten zijn niet op tijd door DNB herkend, omdat zij te ver af stond van de bank die het product ontwikkelde. Die afstand tussen de toezichthouder en de praktijk moet worden verkleind. Ook wil DNB haar hiërarchische positie ten opzichte van banken versterken, om daadwerkelijk te kunnen ingrijpen als dat nodig is.

Arnoud Boot, hoogleraar Financiële Markten aan de Universiteit van Amsterdam en adviseur van DNB en de AFM, noemde het niet verwonderlijk dat het toezicht heeft gefaald. Hij wees erop dat toezichthouders de crisis wel degelijk hebben zien aankomen en ervoor hebben gewaarschuwd. Ze hadden alleen niet de macht om er iets tegen te doen. ‘Consultants, analisten, de media: alle marktkrachten werken tegen je als je iets verkondigt dat niemand wil horen. Je moet sterk in je schoenen staan’, aldus Boot.

Een andere maatregel bestaat uit het verhogen van de kapitaaleisen die aan banken worden gesteld. Deze eisen, opgenomen in het Basel II akkoord, bepalen hoeveel kapitaal een bank moet aanhouden om risico’s te kunnen opvangen. Wellink liet vlak na de inwerkingtreding van het akkoord in januari 2008 al weten dat de regels niet bestand zijn tegen de risico’s van nieuwe financiële producten. Ook Boot toonde zich kritisch over de toezichtwetgeving. De regels zijn te veel gericht op de controle van individuele banken en verliezen daarmee de gevolgen voor de hele markt uit het oog. Boot: ‘De vraag moet niet zijn: wat is de kans dat een bank failliet gaat, maar wat is de kans dat een bank failliet gaat en tegelijkertijd alle andere banken ook? Daar heeft ons toezicht gefaald.’

Daarnaast wil DNB hedgefondsen voortaan onder direct toezicht plaatsen. Kellerman gaf aan nog grote verliezen te verwachten voor deze speculatieve beleggingsfondsen. Zij hebben flink gehandeld in financiële producten als credit default swaps. Wanneer een bank geld (credit) uitleent aan een bedrijf loopt zij het risico dat het bedrijf failliet gaat en het geleende bedrag niet meer kan terugbetalen (default). Om dat risico af te dekken zijn er financiële producten die garanderen dat een ander bedrijf (swap) die schuld afbetaalt. Door de huidige crisis doet dit risico zich vaker voor en moeten hedgefondsen meer uitkeren dan verwacht. Het is volgens Kellerman de vraag of ze over voldoende kapitaal beschikken om de uitkeringen te kunnen doen.

Wanneer de maatregelen in werking zullen treden is nog niet duidelijk. Kellerman noemde het nog te vroeg om de gevolgen van de kredietcrisis voor het toezicht volledig in kaart te kunnen brengen. Tot die tijd volstaat DNB met interne ‘beleidsstappen’, aldus Kellerman.

In de kantoren aan de Amsterdamse Zuidas wordt de kredietcrisis gevoeld. Maar hoe staat het met de plaatselijke horecaondernemers en taxichauffeurs? ‘Mensen zijn gestrest en drinken veel koffie, maar dat was altijd al zo.’

AMSTERDAM, 14 jan. De koffiebars en restaurants rondom het Zuidplein en het Gustav Mahlerplein liggen er verlaten bij. Geen wonder, want het is half elf ‘s ochtends en er moet gewerkt worden. Hier geen New Yorkse taferelen waar bankiers zich door het gebrek aan werk al vroeg in de middag naar de kroeg begeven. Caffé Belmondo, een espressobar, zit sinds anderhalf jaar aan het Zuidplein. De bankiers, advocaten en managers die aan de Zuidas werken komen er voor hun dagelijkse cafeïne shot. De zaken gaan nog steeds goed, volgens medewerker Caran. ‘Vooral aan het begin van de kredietcrisis kon je wel merken dat mensen echt getroffen waren door het nieuws. In de rij voor de koffie bespraken ze hoe lang de crisis zou duren en welke bank als volgende failliet zou gaan.’ Hij heeft niet de indruk dat zijn klanten nu vaker of langer pauzeren omdat ze het ineens minder druk hebben. Ze geven ook niet minder geld uit dan een jaar geleden. ‘Mensen kunnen niet zonder koffie, dat is onze belangrijkste troef’, zegt hij lachend.

De winkel naast Caffé Belmondo staat leeg. P. Scheepstra & Zn. Bloemsierkunst, de chique bloemenwinkel waarvoor zich ieder jaar op secretaressedag een lange rij vormde, is verdwenen. Met de torenhoge huurprijs die een ondernemer moet betalen voor een paar vierkante meter op de Zuidas, moet de omzet aanzienlijk zijn om de vaste lasten te kunnen blijven betalen. Dat weet ook restaurant Oliver’s, gevestigd aan de andere kant van station Amsterdam Zuid. Het restaurant heeft na een moeizame start in 2006 inmiddels zijn plek veroverd in het lunch circuit van de Zuidas. Volgens barman Harpert Koopman geven zijn klanten door de crisis niet minder geld uit aan een lunch buiten de deur. ‘We hebben hier veel vaste klanten en ze hebben allemaal ongeveer driekwartier de tijd om te lunchen, dat is niet veranderd. Ze komen hier voor de ontspannen sfeer, om even weg te zijn van kantoor. Er worden nu wel veel grapjes gemaakt over de kredietcrisis, of mensen nog wel kunnen pinnen bijvoorbeeld.’

Bij Grand Café Dicky’s aan het Gustav Mahlerplein is er evenmin reden tot zorg. Eigenaresse Janine van der Hoeven ziet de 150 zitplaatsen van haar restaurant nog steeds bijna iedere middag volstromen. ‘Mensen komen misschien juist ook vaker lunchen, om de ellende van daarboven even te ontvluchten’. Ze wijst naar de kantoren die boven het restaurant uit torenen. ‘Verder merk ik het eigenlijk alleen aan de borrels. Er wordt minder vaak iets geboekt en er wordt minder geld aan een borrel uitgegeven. De champagne wordt niet meer zomaar open geknald. Dat is jammer voor ons.’

De taxichauffeurs die opgesteld staan langs het voormalige hoofdkantoor van ABN Amro, zijn minder positief gestemd. Taxichauffeur Robert zit samen met een collega in de taxi te praten. ‘Voor de gezelligheid, hebben we wat te doen’, grijnst hij. Hij wijst naar de ingang van het gebouw. ‘Daar komt nu veel minder werk uit. De mensen die naar buiten komen lopen bijna allemaal richting het station. De trein is goedkoper. De ritjes die ik heb zijn ook korter. Niet meer naar Schiphol of Den Haag, maar allemaal hier in de buurt.’ De terugloop is volgens Robert al begonnen tijdens de overname van ABN Amro door RBS, Fortis en Santander. ‘Het was beter geweest als Barclays de boel had overgenomen. Engelsen geven meer uit aan taxi’s, die zijn dat gewend. Schotten en Belgen zijn krenteriger.’

Nu de kredietcrisis er ook nog eens bijkomt, is hij bang dat hij het niet gaat redden. Veel collega’s delen volgens hem die vrees. ‘Iedereen merkt het. Je kunt hier wel weggaan en bij het Centraal Station gaan staan, maar aan die zakelijke ritjes verdiende je nou juist het meest. En de gewone mensen nemen nu ook minder snel een taxi.’ Hij kijkt hoopvol op als een oudere man in een krijtstreeppak op het raam tikt. In keurig Engels vraagt de man een vuurtje en gaat dan onder een afdakje staan roken. Robert kijkt nijdig. ‘Zie je wel, krenten zijn het.’