Image by: Docters van Leeuwen

Nieuw Amsterdams Peil praat met  oud-bestuursvoorzitter van de AFM Arthur Docters van Leeuwen over de oorzaken van de kredietcrisis.

Amsterdam – De afgelopen weken werd een bonte stoet aan kopstukken uit de financiële wereld gehoord door de commissie-De Wit, de parlementaire commissie die de kredietcrisis onderzoekt. Op de laatste dag van de openbare hoorzittingen maakt Nieuw Amsterdams Peil de balans op met Arthur Docters van Leeuwen (65). Vlak vóór het intreden van de kredietcrisis, in juni 2007, trad hij af als bestuursvoorzitter van de financiële toezichthouder Autoriteit Financiële Markten (AFM).

Hoe vindt u dat de commissie-De Wit het doet?

De commissie heeft zich goed voorbereid, dat merk je aan het niveau van de verhoren. Ik vind wel dat de commissie soms door had kunnen vragen. Bijvoorbeeld bij bankiers die op geen enkele manier de hand in eigen boezem willen steken, en alle schuld bij de overheid en de toezichthouders leggen. Terwijl het toch niet de overheid is die krankjorume risico’s heeft genomen en krankjorume waarderingen op de balans heeft gezet? Je kunt als bankier wel alle schuld bij de overheid leggen, maar in eerste instantie hebben zij de kredietcrisis echt zelf veroorzaakt. Ik had graag gezien dat voormalig bestuursvoorzitter van ABN Amro, Rijkman Groenink, zijn verhoor was begonnen met wat hij zélf fout heeft gedaan.

Ligt volgens u alle schuld bij de bankiers? Had scherper overheidstoezicht de kredietcrisis niet kunnen voorkomen?

Laat ik voorop stellen dat er niet één oorzaak is van de kredietcrisis. De crisis is veroorzaakt door een moeilijk ontwarbare knoedel van oorzaken. Het is net als met de vuurwerkramp in Enschede. We weten dat al dat vuurwerk ontploft is, maar we weten nog altijd niet wat de precieze oorzaak was. Zo is het ook met de crisis. Dat komt omdat we een aantal dingen gewoon niet weten. We weten niet hoe bepaalde risico’s zich onder bijzondere omstandigheden ontwikkelen, en dat weten we zeker niet als het er een paar miljoen tegelijk zijn.

Met andere woorden: de toezichthouders hadden niets kunnen doen tegen de crisis?

We weten in ieder geval één belangrijke factor van de crisis: de financiële markten zijn internationaal sterk verbonden. Dat betekent bijvoorbeeld dat het instorten van de huizenmarkt in de Verenigde Staten, ook grensoverschrijdende gevolgen heeft. Terwijl er géén grensoverschrijdend toezicht is op de financiële markten. Er is zelfs geen gecoördineerd Europees toezicht. Dat moet in de toekomst echt verbeterd worden.

Toch denk ik niet dat scherper toezicht de kredietcrisis had tegengehouden. Wel had de crisis eerder kunnen worden onderkend. De brand moest nu wel helemaal doorslaan voordat we eens een keertje wakker werden. Dat gebeurde pas toen de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers viel in september 2008. Het zou wel geholpen hebben als de brandweer eerder paraat was. Misschien waren de gevolgen van de crisis dan minder heftig geweest.

Als we niet weten wat de oorzaken zijn van de crisis, heeft het dan zin om meer toezichtswetgeving te maken? Is dat niet het paard achter de wagen spannen?

Dat is altijd zo met toezicht. We polderen de vergaarde kennis telkens een stukje verder in. Nog niet zo heel lang geleden waren mensen helemaal niet vaardig met geld. Decennia geleden begroeven Franse boeren hun geld nog onder de grond, omdat ze het bankwezen niet vertrouwden.

Misschien achteraf helemaal geen gek idee.

Je kunt nu wel zeggen dat het allemaal zo vreselijk erg is, maar ik heb in Nederland nog geen mensen bedelend langs de straten zien lopen omdat ze zoveel hebben verloren door de kredietcrisis. Laten we reëel blijven. Over het algemeen werkt de financiële markt heel behoorlijk, alleen dit soort dingen horen er wel bij.

Mensen worden altijd heel boos als de risico’s die ze genomen hebben, zich ook manifesteren. Neem het Icesave verhaal. Iedereen weet: er is geen Nederlandse bank die dat soort hoge rente percentages geeft. Toch willen mensen die 5% rente pakken. Vervolgens zijn ze heel verontwaardigd als het mis gaat. Dat verbaast mij. Wouter Bos had die rekeninghouders niet moeten compenseren. Waarom moeten u en ik betalen voor het risico van die mensen? Degene die het risico neemt, moet er zelf voor betalen.

Hetzelfde geldt dan toch voor banken die de risico’s hebben genomen? Veel bestuurders zijn weggelopen met miljoenenbonussen, terwijl de belastingbetalers 30 miljard moeten gaan ophoesten.

Dat moet ook veranderen. In ieder geval moet er een goede verdeling komen tussen korte termijnbeloning en lange termijnbeloning. En een beetje maat houden in de bonussen is volgens mij ook verstandig. Als een bank zich laat redden door de overheid, dan moet de bank zich ook aan overheidsnormen houden. Zo eenvoudig is het.

Maar het is geen goed idee om het Nederlandse beloningssysteem te veel aan banden te leggen. Veel ondernemingen zijn nu eenmaal grensoverschrijdend. Dat willen we ook graag zo houden, want dat is goed voor de economie. Wouter Bos kan dan niet doen alsof de beloningsstructuur over de grens niet bestaat. Dan misken je simpelweg de werking van de markt, en dan kunnen Nederlandse banken geen goede bestuurders meer vinden. Je zou dan aan banken eisen stellen waardoor ze niet meer kunnen presteren op de wereldmarkt. In dat geval had Bos de banken niet hoeven redden, en had hij zijn geld in zijn zak kunnen houden.

Het toezicht op financiële instellingen is sinds de kredietcrisis fel bekritiseerd. DNB bestuurslid Joanne Kellerman kondigde vrijdag in Amsterdam maatregelen aan om het toezicht aan te scherpen. ‘Het systeem moet ingrijpend worden gewijzigd.’

AMSTERDAM – 20 jan. Jarenlang werd het toezicht op financiële instellingen, of liever het gebrek eraan, ingezet als een commercieel instrument om handel aan te trekken. Hoe minder toezicht, hoe aantrekkelijker de beursnotering aan Euronext Amsterdam. Maar sinds de kredietcrisis is het tij gekeerd. De roep om meer toezicht en Europese samenwerking klinkt steeds harder.

In september liet de president van De Nederlandse Bank (DNB), Nout Wellink, weten dat hij een voorstander is van Europees toezicht op lange termijn. De Europese Centrale Bank heeft zich vorige week opgeworpen om als Europese toezichthouder dit overkoepelende toezicht te coördineren. Dat zou niet alleen samenwerking met nationale toezichthouders betekenen, maar ook het gezamenlijk dragen van de kosten van een reddingsoperatie voor een financiële instelling in nood. Het oprichten van zo’n overkoepelend orgaan is een lange termijn project, met de nodige haken en ogen. Zo moeten de depositogarantiestelsels, die het spaargeld garanderen als een bank failliet gaat, in alle Europese landen eerst op elkaar worden afgestemd. In Nederland krijgen spaarders nu tot 100.000 euro terug van DNB als hun bank failliet gaat, terwijl de Franse centrale bank 70.000 euro vergoedt.

Wat gebeurt er in de tussentijd? Wachten de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en DNB, die samen het toezicht op financiële instellingen in Nederland voor hun rekening nemen, de langdurige Europese besluitvorming eerst af? Volgens Joanne Kellerman, bestuurslid van DNB, zijn ook op nationaal niveau ingrijpende wijzigingen nodig. Vrijdag sprak zij op een bijeenkomst in Amsterdam georganiseerd door advocatenkantoor Loyens & Loeff over het veranderende toezicht naar aanleiding van de kredietcrisis.

Kellerman noemde, naast het oprichten van een Europese toezichthouder, nog drie maatregelen die een crisis in de toekomst moeten voorkomen. Zo gaat DNB meer aandacht besteden aan het herkennen en beheersen van risico’s. De risico’s die banken hebben genomen met het bedenken van steeds ingewikkeldere producten zijn niet op tijd door DNB herkend, omdat zij te ver af stond van de bank die het product ontwikkelde. Die afstand tussen de toezichthouder en de praktijk moet worden verkleind. Ook wil DNB haar hiërarchische positie ten opzichte van banken versterken, om daadwerkelijk te kunnen ingrijpen als dat nodig is.

Arnoud Boot, hoogleraar Financiële Markten aan de Universiteit van Amsterdam en adviseur van DNB en de AFM, noemde het niet verwonderlijk dat het toezicht heeft gefaald. Hij wees erop dat toezichthouders de crisis wel degelijk hebben zien aankomen en ervoor hebben gewaarschuwd. Ze hadden alleen niet de macht om er iets tegen te doen. ‘Consultants, analisten, de media: alle marktkrachten werken tegen je als je iets verkondigt dat niemand wil horen. Je moet sterk in je schoenen staan’, aldus Boot.

Een andere maatregel bestaat uit het verhogen van de kapitaaleisen die aan banken worden gesteld. Deze eisen, opgenomen in het Basel II akkoord, bepalen hoeveel kapitaal een bank moet aanhouden om risico’s te kunnen opvangen. Wellink liet vlak na de inwerkingtreding van het akkoord in januari 2008 al weten dat de regels niet bestand zijn tegen de risico’s van nieuwe financiële producten. Ook Boot toonde zich kritisch over de toezichtwetgeving. De regels zijn te veel gericht op de controle van individuele banken en verliezen daarmee de gevolgen voor de hele markt uit het oog. Boot: ‘De vraag moet niet zijn: wat is de kans dat een bank failliet gaat, maar wat is de kans dat een bank failliet gaat en tegelijkertijd alle andere banken ook? Daar heeft ons toezicht gefaald.’

Daarnaast wil DNB hedgefondsen voortaan onder direct toezicht plaatsen. Kellerman gaf aan nog grote verliezen te verwachten voor deze speculatieve beleggingsfondsen. Zij hebben flink gehandeld in financiële producten als credit default swaps. Wanneer een bank geld (credit) uitleent aan een bedrijf loopt zij het risico dat het bedrijf failliet gaat en het geleende bedrag niet meer kan terugbetalen (default). Om dat risico af te dekken zijn er financiële producten die garanderen dat een ander bedrijf (swap) die schuld afbetaalt. Door de huidige crisis doet dit risico zich vaker voor en moeten hedgefondsen meer uitkeren dan verwacht. Het is volgens Kellerman de vraag of ze over voldoende kapitaal beschikken om de uitkeringen te kunnen doen.

Wanneer de maatregelen in werking zullen treden is nog niet duidelijk. Kellerman noemde het nog te vroeg om de gevolgen van de kredietcrisis voor het toezicht volledig in kaart te kunnen brengen. Tot die tijd volstaat DNB met interne ‘beleidsstappen’, aldus Kellerman.