“Hoort u stemmen?” vraagt Mirjam (33), arts bij de Spoedeisende Psychiatrie Amsterdam, geduldig. De hoorn heeft ze tussen haar oor en schouder geklemd. Terwijl ze iets op een blocnote krabbelt, werpt ze af en toe een blik op haar computerscherm. Ze luistert aandachtig. “Ik begrijp het”, zegt ze. “Niet u, maar uw tafel is daarbij gewond geraakt.” Na te hebben opgehangen, belt ze een verslavingskliniek. De verwarde man met wie ze zojuist sprak, moet vannacht nog worden opgenomen. Ze gaat op zoek naar een plek waar hij terecht kan. Het is slechts een van de vele telefoontjes die Mirjam deze nacht heeft afgehandeld. Ze haalt een hand door haar schouderlange blonde haar en zegt lachend: “Ik lijk wel een secretaresse!”

De meldkamer van de Spoedeisende Psychiatrie Amsterdam (Foto: Caroline van Keeken)

Soms kan iemand na een consult weer naar huis, maar er kan in verband met acuut gevaar ook een In Bewaring Stelling (IBS) worden aangevraagd. De patiënt wordt dan onder dwang opgenomen in een psychiatrische kliniek. Hiervoor moet telefonisch toestemming aan de burgemeester worden gevraagd. Deze of de dienstdoende wethouder is hiervoor vierentwintig uur per dag beschikbaar. Per sms geeft burgemeester Van der Laan of de waarnemende wethouder het akkoord.

Topdrukte in de meldkamer
Zo rustig als de avonddienst bij de Spoedeisende Psychiatrie Amsterdam vanmiddag om vijf uur begon, zo druk is het nu rond middernacht. Het is een komen en gaan van de drie artsen en de drie Sociaal Psychiatrisch Verpleegkundigen (SPV-ers) in de tl-verlichte meldkamer. Aan weerszijden van de langwerpige kantoorruimte staan rijen bureaus. Daaraan worden de rapportages uitgewerkt en bereiden ze de huisbezoeken aan patiënten voor. In het midden een kast vol ordners, aan de muur de foto’s van een personeelsuitje.

Twee onderzoeksruimtes zijn bezet. Cliëntbegeleider Kees (51) en arts Noor (31) kijken naar de monitor tegenover hen. Dankzij de camera’s in de cellen, kan Noor alvast zien wie er is binnengebracht. De vrouw die Noor zal onderzoeken, moet eerst tot rust komen. Tweemaal veroorzaakte ze vanmiddag een geweldsincident waardoor ze op het politiebureau belandde. Ze had met lange uithalen gehuild terwijl de agenten haar aan de behandelaars overdroegen. “Ze heeft nog niets gegeten, begreep ik. Ik breng haar even een boterham”, zegt Kees. Energiek wandelt hij naar de keuken. De vrouw heeft plaatsgenomen op de enige stoel in de verder lege ruimte – op het kartonnen bakje in de hoek na; hierin kan ze haar behoefte doen. Ze houdt haar hoofd in haar armen en schokschoudert.

Onderzoeksruimte van de crisisdienst (Foto: Caroline van Keeken)

Terwijl Noor belt met de psychiater om te overleggen over de vervolgstappen, zijgt Kees neer in zijn stoel. Naast hem rommelt een collega in zijn tas. De blauwe pillenstrip die hij heeft weten op te diepen, legt hij op het bureau. Hij wrijft met een hand over zijn buik en legt uit: “Ik wil tien kilo afvallen. Met deze afslankpillen moet dat lukken.” Er wordt gegniffeld. Over en weer klinken dieettips. Vanuit uit hoek roept iemand: “Wie wil er nog een paaseitje?”

Acuut gevaar
De vrouw in de onderzoeksruimte heeft zich intussen opgekruld op de stoel met een dekentje. Noor heeft in overleg met de psychiater besloten tot het aanvragen van een IBS. Aangeslagen vertelt ze: “Ze zal gedwongen worden opgenomen.” Ze legt uit dat hiertoe alleen kan worden overgegaan wanneer iemand een acuut gevaar vormt voor zichzelf en de omgeving. Ook moet er een aantoonbare relatie zijn tussen dit gevaar en de psychische stoornis. IBS is het laatste middel dat wordt ingezet.

Mirjam heeft voor de verwarde man inmiddels een opnameplek kunnen vinden. “Dat is altijd het leukst; als het uiteindelijk lukt.” Het is half drie. Over zes uur is haar dienst afgelopen. Dan gaat de telefoon weer. Vliegensvlug leest ze het dossier van de beller. “U wordt bespied, zegt u. Denkt u dat dat te maken zou kunnen hebben met uw crystal meth-gebruik?”

Slapende man (Foto: epSos.de, Flickr.com)

“Een hot topic” noemt neuroloog M.G. Smits, slaapdeskundige in ziekenhuis De Gelderse Vallei in Ede, melatonine. Vorig jaar heeft de European Food and Safety Association besloten dat melatonine een ongevaarlijke stof is. Hierdoor is het nu in pillen van drie miligram verkrijgbaar bij de drogist. “Maar dat kan wel schadelijk zijn”, zegt Smits. “Wetenschappers zoals ik proberen dat nu duidelijk te maken.”

“Melatonine wordt vaak het slaaphormoon genoemd”, zegt Marijke Gordijn chrono-biologe aan de Rijksuniversiteit van Groningen, “Maar dat is het niet. Het is eigenlijk het hormoon van de nacht. Melatonine laat je lichaam weten dat het nacht is. Mensen slapen in de nacht en associëren het hormoon met slapen maar ratten maken ‘s avonds ook melatonine aan en zijn dan juist heel actief.” Een pil melatonine voor het slapengaan verbetert normaal gesproken je slaap dan ook niet, volgens Gordijn. “Het is wel mogelijk om de biologische klok van iemand aan te passen met melatonine en daarmee slaap op een bepaald tijdstip te verbeteren maar dan moet het op hele andere tijden ingenomen worden”, aldus Gordijn.

Dat mensen melatonine bij de drogist kopen en gebruiken als slaapmiddel is zorgelijk, zegt dokter Hans Hamburger, neuroloog en slaapdeskundige. Hij is voorzitter van de Nederlandse vereniging voor Slaap en Waak Onderzoek en hoofd van het Amsterdam WaakSlaapCentrum in het Slotervaartziekenhuis en Boerhaave Medisch Centrum. “De eerste keer dat je melatonine slikt kan het een slaapwekkend effect hebben. Mensen kunnen daarom denken dat het werkt om melatonine vlak voor het slapengaan in te nemen maar in werkelijkheid schuiven ze de biologische klok juist op en vallen ze nog moeilijker in slaap. De volgende keer dat ze het slikken merken ze waarschijnlijk al minder effect en gaan daarom meer slikken. Hierdoor raakt de biologische klok alleen maar in de war.”

De drogist of de specialist
Bij de drogist is melatonine alleen in hele kleine hoeveelheden verkrijgbaar. Zulke kleine hoeveelheden zijn volgens Prof.Dr. Gerard Kerkhof, psychofysioloog aan de Universiteit van Amsterdam, op de lange termijn niet schadelijk. Toch is het volgens hem niet wenselijk dat mensen hier zelf mee gaan experimenteren. “Niet alles wat iemand slikt fietst direct door naar de hersenen. Ieder mens laat andere hoeveelheden melatonine toe tot de hersenen en ieder mens maakt natuurlijk ook andere hoeveelheden aan. Het effect van de melatonine verschilt dus voor iedereen.”

Dit is de reden dat er bij het Amsterdam WaakSlaapCentrum eerst tests worden gedaan voordat er melatonine wordt voorgeschreven. Neuroloog Hamburger gebruikt melatonine bijvoorbeeld bij patiënten van wie de biologische klok dusdanig verstoord is dat deze gereset moet worden. “We meten eerst hoeveel melatonine mensen zelf aanmaken en wanneer ze dit doen. Hierdoor weten we op welke tijden iemand melatonine moet slikken. Dat is meestal vier uur voordat iemand gaat slapen.”

Lichttherapie
Het voorschrijven van melatonine gaat altijd gepaard met lichttherapie, legt Hamburger uit. Melatonine wordt afgebroken door fel licht. Blauw licht breekt melatonine het snelst af. “Iemand kan dan wel melatonine slikken, maar als diegene vervolgens in het licht gaat zitten wordt het net zo hard weer afgebroken.” Het blauwe licht van computerschermen kan het bioritme daarom extra aantasten, denkt Hamburger. Dit baart hem zorgen. “In onze 24-uurseconomie gaan jongeren al facebookend en twitterend naar bed. Voordat ze naar bed gaan gebruiken ze hun laptop, hun telefoon en de iPad. Dit houdt ze uit hun slaap.” Hamburger ziet steeds meer jonge mensen in de slaapkliniek en zegt dat er plannen worden gemaakt om een slaapcentrum te openen dat zich speciaal richt op adolescenten.

Ook psychofysioloog Kerkhof benadrukt de rol van het licht. “Mensen moeten eerst hun gedrag aanpassen, voordat ze naar een pil grijpen. Te vaak denken mensen: ik neem een pil en doe verder wat ik wil. Zo werkt het gewoon niet.”

(Foto: John Millar)

Gordijn werkt voor de Rijksuniversiteit Groningen, doet onderzoek naar de effecten van licht in opdracht voor het bedrijf MediluX en heeft haar eigen bedrijf Chrono@Work, waarvoor ze onderzoek doet en bedrijven adviseert over de arbeidsomstandigheden van werknemers die in ploegendiensten werken.

Afgelopen jaar publiceerde Gordijn haar onderzoek naar agenten die in ploegendienst werken in Drenthe. In haar onderzoek experimenteerde Gordijn met manieren om alertheid tijdens nachtdiensten te vergroten. Uit het onderzoek bleek dat een powernap van twintig minuten de alertheid van de agenten vergrootte en daarbij het risico op wegdoezelen achter het stuur bij het naar huis rijden met vijftig procent reduceerde.

Moeten we niet gewoon van ploegendiensten af?
“Ploegendiensten zijn op lange termijn schadelijk voor de gezondheid van de mens. We werken, eten en worden aan licht blootgesteld op een tijd dat ons lichaam is ingesteld op slapen. In mijn onderzoek besteed ik echter veel aandacht aan individuele verschillen. Je hebt ochtendmensen en avondmensen. Je kunt je voorstellen dat ochtendmensen meer moeite hebben met nachtdiensten dan avondmensen. Het optimale werkschema verschilt dus van persoon tot persoon. Bij het inroosteren zou de werkgever hier rekening mee moeten houden, maar dat is niet eenvoudig. Toch zijn er bedrijven die hiermee experimenteren en dat vind ik erg goed.”

Waarom hebben bedrijven meer aandacht voor de gezondheid van nachtwerkers?
“Ik denk dat werkgevers zich steeds bewuster worden van de duurzame inzet van hun personeel. Veel personeel wordt ouder en is kwetsbaarder, dat kan een reden zijn. Op het gebied van verlichting hebben we ongeveer vijftien jaar geleden een wetenschappelijke doorbraak gehad. Onderzoekers kwamen erachter dat er behalve de receptoren die gebruikt worden om te zien nog een aparte lichtsensor in ons oog zit. Deze lichtsensor vangt informatie over licht in de omgeving op en die informatie is belangrijk voor hoe wij functioneren. Door deze kennis groeit de interesse van de lichtindustrie en worden bedrijven zich bewust van het feit dat zij hier iets mee kunnen doen.”

U onderzoekt ook de effecten van licht, waarom?
“Er zijn genoeg onderzoeken in laboratoria gedaan om te weten dat licht effect heeft op bijvoorbeeld de aanmaak van het hormoon melatonine. Melatonine is het hormoon van het donker, het is een signaal van de biologische klok. Op het moment dat er veel melatonine wordt aangemaakt weet ons lichaam dat het nacht is. Blauw licht in de nacht zorgt ervoor dat er minder melatonine wordt aangemaakt en dat een mens alerter is. Maar het is aannemelijk te veronderstellen dat dit op de lange termijn niet gezond is. Er is nog te weinig onderzoek gedaan naar de manieren waarop we licht wel goed en verstandig kunnen inzetten om ploegendiensten voor een mens gemakkelijker te maken.

In oktober 2010 kwam een onderzoek naar blauw licht in klaslokalen in de media. Dit onderzoek bleek gefinancierd te zijn door Philips, de maker van de blauwe lichten. Het onderzoek werd sterk in twijfel getrokken. Door u ook?
“Ik heb de onderzoeksresultaten nooit gezien dus ik kan hier niet over oordelen. Het is in andere onderzoeken wel bewezen dat blauw licht mensen alerter en minder moe maakt.”

Uzelf doet onderzoek voor MediluX, een bedrijf dat ook lichtprojecten uitvoert. Beïnvloedt dat uw onderzoek niet?
Nee, ik kan alles rapporteren, ook negatieve resultaten. Het bedrijf huurt mij in als derde en ik heb van te voren afspraken gemaakt die mijn onderzoek onafhankelijk maken. Dat wil het bedrijf zelf ook. Toch is het altijd lastig met onderzoek dat gefinancierd wordt door de industrie. Daar moet je als wetenschapper zorgvuldig mee omgaan.

“Het zou me niets verbazen als het aantal online behandelingen dit jaar verdubbelt”, aldus Wencke de Wildt (1971), manager behandelzaken en gezondheidszorgpsycholoog bij Jellinek. Volgens De Wildt is het voor clienten fijn dat ze online op elke gewild tijdstip aan hun problematiek kunnen werken. Bovendien merkt ze dat cliënten door de online mogelijkheid meer tijd besteden aan hun therapie en dan vooral in de avond. De Wildt: “Hoe meer ze hier mee bezig zijn, des te beter werkt de therapie.”

Vormen van online therapie
Bij de online therapievorm kunnen clienten, buiten de gesprekken bij de Jellinek, ook gebruik maken van platform mijnjellinek. Via het platform kunnen zij contact zoeken met hun behandelaar, maar ook filmpjes bekijken over de inhoud van de behandelingen, informatie zoeken en opdrachten maken. “Via een filmpje wordt bijvoorbeeld uitgelegd waarom ze iedere dag om zes uur, als ze terug komen van het werk, trek krijgen om iets te gebruiken. Dat begrijpen is heel belangrijk”, aldus De Wildt.

Buiten de gemengde vorm biedt Jellinek al ruim negen jaar een gratis zelfhulpmodule aan en sinds 2006 een online behandeling die bestaat uit chatcontact. Uit onderzoek van Jellinek is gebleken dat dit effectieve behandelingen zijn voor lichte verslavingsproblematiek. De gemengde vorm is juist ontwikkeld om ook meer ernstige clienten te helpen. “Voor ernstige gevallen is bijvoorbeeld contact met een arts nodig. Hij kan naar de cliënt kijken en waar nodig medicatie aanbieden.”

De Wildt: “Cliënten geven aan dat ze het platform heel aantrekkelijk vinden. Ze vinden het persoonlijker dan bijvoorbeeld thuis opdrachten maken in een boekje, omdat ze online feedback krijgen.” Dat cliënten in de avond en ‘s nachts aan hun therapie kunnen werken heeft volgens De Wildt twee grote voordelen: “Ze hoeven geen vrij te vragen van werk en in de avond heeft een grote groep van onze cliënten het extra moeilijk, omdat ze dan trek krijgen om te gaan drinken of drugs te gebruiken. Dan gaat de computer aan.”

Effectiviteit
Online-therapie deskundige Jeroen Ruwaard (1970) gelooft dat de gemengde vorm van online en face-to-face-therapie steeds meer zal worden toegepast. “Lange tijd is er een vooroordeel geweest dat online therapie minder effectief zou zijn dan face-to-face-therapie. Men dacht dat online therapie niet persoonlijk genoeg zou zijn. Omdat de persoonlijke band tussen de behandelaar en de cliënt heel belangrijk is werd dat gezien als een belemmering.”

Van die kritiek is volgens Ruwaard niets meer over. “Dat komt door het onderzoek dat er nu ligt. We hebben geleerd dat je via zelfhulpsites veel mensen kunt bereiken, maar dat een groot deel het programma niet afmaakt. De effecten van dat soort sites zijn daarom niet zo goed. Met intensieve begeleiding kan je met online therapie net zulke resultaten halen als bij face-to-face-therapie.”

Jeroen Ruwaard promoveerde 8 februari aan de Universiteit van Amsterdam. Uit zijn proefschrift blijkt dat de effecten van online therapie even groot zijn als bij de klassieke face-to-face therapie.

Wouter Meinster aan de slag met de grootste telescoop van Nederland (foto: Claartje Vogel)

Aan de rand van Amsterdam-Oost ligt Science Park, de bètacampus van de Universiteit van Amsterdam (UvA). Wouter Meinster, derdejaars bachelorstudent Natuur- en sterrenkunde, is om zeven uur gearriveerd en zal pas diep in de nacht vertrekken.

Op de bovenste verdieping is het stil. Terwijl Meinster door de gang loopt, flitsen de lampen aan. Hij haalt een beker koffie uit de automaat, trekt een jack aan en loopt een lange wenteltrap op. Twee deuren door, na iedere deur wordt het frisser. Bovenin de grote koepel is het bijna net zo koud als buiten, een graad of een. “Voor een zo goed mogelijke meting moet de lens van de telescoop de temperatuur van de buitenlucht hebben,” legt Meinster uit. Sinds 2010 staat in deze koepel de grootste spiegeltelescoop van Nederland.

De maan, 3 juni 2010 (foto: Anton Pannekoek Instituut, het astronomisch instituut van de UvA)

De sterrenkoepel in Amsterdam is vooral bedoeld om studenten te leren omgaan met de apparatuur. Meinster: “Hij staat hier nu twee jaar, maar er gaat nog een hoop mis en we weten vaak niet waarom. Ik vind het een van de leukste dingen van het practicum om daar oplossingen voor te vinden.” Hij klikt een paar programma’s aan op de pc. De telescoop begint te draaien en maakt futuristisch klinkende piepjes. Een deel van de koepel schuift open en de nachtelijke hemel wordt zichtbaar. “Hmm, dat ziet er niet goed uit, afwachten of het beter wordt,” mompelt Meinster. Het is licht bewolkt en dat maakt het lastig om sterren te zien. De student drukt op een paar knoppen. De katrollen ratelen en de hele koepel begint rond te draaien. Alles moet zo staan, dat de lens precies gericht is op upsilon Andromedae, het object dat hij wil onderzoeken.

Last-minute de koepel in
Zodra alles goed staat, loopt Meinster de trap af naar beneden. Vanuit de computerruimte daar kan hij bij aangenamere temperaturen observeren. Zijn labmaatje Ruben Boots komt om half tien binnen. De studenten plannen zelf wanneer ze komen observeren. Dat kan eigenlijk alleen ’s nachts en alleen met goed weer. “Je weet pas een half uur van te voren of het gaat lukken. Meestal is dat eens in de vijf nachten, dit jaar is extreem slecht: gemiddeld eens per twee weken is het helder genoeg. We overleggen via mail en Facebook en houden Wolkenradar in de gaten. Als we weten dat het kan, moeten we bepalen wie er die avond aan de slag gaan. Je kunt maar één object tegelijkertijd observeren en vaak ben je daar uren mee bezig.” De planetoïde die vrijdag langs de aarde scheerde, konden de jongens niet waarnemen. “Die was veel te klein en het was vrijdag bewolkt. Daarbij stond hij niet recht boven ons. Hoe meer een object richting de horizon beweegt, hoe lastiger. Dan zitten er veel meer lucht, ruis en wolken in de weg.”

Meinster en Boots hebben al voldoende data voor hun eigen onderzoek, maar gaan toch op zondagnacht nog aan de slag. “Er zijn niet veel nachten dat het kan. We vinden het leuk om te observeren, hoe meer metingen hoe beter.” Door de bewolking kunnen ze vanavond ‘hun’ ster niet zien. Daarom meten ze een andere, helderdere ster die onderdeel is van een project van hun professor Huib Henrichs. Die kijkt op zijn vrije zondagavond thuis achter de computer mee en geeft tips.

De bewolking wordt steeds dichter. Meinster en Boots geven het op voor vanavond. Ze sluiten de koepel, maar gaan nog niet naar huis. Tot in de vroege uurtjes werken de nachtbrakers aan het verslag van hun bevindingen.

“We wilden het Brand-gevoel uitstralen”, zegt Oscar Oosterling (1967), mede-eigenaar van Café Slijterij Oosterling op de Utrechtsestraat. Hij staat achter de bar met een rood-witte theedoek wijnglazen te poleren. “Dat mensen een huiskamergevoel krijgen door gastvrijheid en productkennis.”

Oscar Oosterling achter de bar van zijn proeflokaal (Foto: Sam de Voogt

Buiten prijkt in rode letters ‘Brand’ op de gevel. Binnen zijn er slechts een paar mensen, die aan de kleine tafeltjes onder grote ouderwetse fusten of aan de bar op kniehoogte zitten. Er is geen muziek, dus ze praten gedempt met elkaar.

Toevallig
Café Slijterij Oosterling is de eerste stop van de Amsterdamse Brandslang, een kroegentocht door het centrum van Amsterdam langs veelal oude, kleine en bruine cafés die Brand schenken. In 1995 wilden de inmiddels overleden Herman Ubachs van Herberg Hooghoudt en Jan Galesloot (1946), eigenaar van proeflokaal Wynand Fockink, het bijzondere karakter van hun horecagelegenheden meer onder de aandacht brengen.

Galesloot: “We begonnen met een paar kroegen. Allemaal klassieke cafés, die bijzonder zijn vanwege hun inrichting en aanbod. We hadden toen zoiets van: ‘Goh, we moeten daar een leuke route van maken’. Toevallig schonken we allemaal Brand. Zo is het idee voor een Brandslang ontstaan.”

Het idee werd direct gesteund door het Limburgse biermerk. Rayonmanager Hans Buitelaar van Brand regio Amsterdam vertelt dat het een mooie gelegenheid was voor het biermerk om samen met de proeflokalen op te trekken. “Zo konden we gezamenlijk laten zien dat we trots zijn op het bier Brand.”

De eerste deelnemende kroegen waren het Proeflokaal Wynand Focking, proeflokaal De Drie Fleschjes, proeflokaal De Ooievaar, herberg Hooghoudt en café Slijterij Oosterling. Er werden folders gedrukt om de tocht onder de aandacht te brengen en er werd een stempelkaart uitgegeven. Als de kaart gevuld was, kreeg de deelnemer een bierglas van Brand.

‘Altijd wat te zeiken’
Maar met de dood van initiatiefnemer Ubachs, die in 2010 overleed, ging ook de Amsterdamse Brandslang ter ziele. Oosterling: “Herman trok de kar. Daarna is het idee verwaterd. Iedereen had het te druk met zijn eigen kroeg.”

In de tussentijd was de samenstelling van de deelnemende horecagelegenheden al een paar keer veranderd. Zo zijn café Onder de Ooievaar en bierproeflokaal In de Wildeman erbij gekomen. Galesloot zelf is eruit gestapt omdat Heineken, dat Brand had overgenomen, zich ermee begon te bemoeien. “Ik vond het te groot worden. Dat was niet de bedoeling van ons plan.”

Maar volgens de kroegbazen was de kroegentocht sowieso geen groot succes. Volgens Oosterling lag dat aan de lokale bewoners. “Amsterdammers houden niet zo van richtlijnen. Bovendien hebben ze altijd wat te zeiken, over het ontbreken van muziek ofzo. Dan gaan ze weg omdat het te stil is.” Hij schat dat er maximaal honderd groepen voor de Brandslang zijn langsgekomen. “En dan is het veel.”

Cafe de Ooievaar had last van dronken deelnemers (Foto: Sam de Voogt)

Alleen maar zuipen
In de Pilsener Club in de Begijnensteeg tapt eigenaar Teun van Veen (1957) – gekleed in pak broek, overhemd, stropdas en gilet – de Brand-biertjes in zijn keuken, loopt tussen de tafels door en zet de glazen op tafel. “Ik werk hier al 35 jaar.” Van Veen was blij toen hij door een bevriende horecaondernemer werd uitgenodigd om mee te doen aan de Brandslang, maar ook hij vond het geen groot succes: “Er kwamen verkeerde klanten op af. Mensen die alleen maar kwamen om te zuipen.”

De laatste stop van de huidige route is proeflokaal De Ooievaar op de Sint Olofspoort. De deur laat alleen gasten toe die zijlings naar binnen stappen. Op de bar staan gekookte eitjes. Het bier komt via een tap aan de muur. Barman Jeroen van der Valk (1972) werkt er al zes jaar. Hij is blij dat de Brandslang niet meer actief wordt gepromoot. “De meeste deelnemers kwamen hier strontlazerus aanzetten. Als ik ze zag aankomen liep ik naar buiten en zei ik: ‘Hier heb je een glas, hup doei’.”

In één adem
Volgens rayonmanager Hans Buitelaar van Brand moet het bestaansrecht van de Brandslang van twee kanten komen. “Wat ons betreft blijft de tocht wel bestaan, maar we gaan er niet actief meer mee aan de slag.”

Volgens Van Veen van de Pilsener Club is de kroegentocht niet meer nodig. “Als ik mensen hoor praten over een andere kroeg, dan gaat het vaak over Oosterling of In de Wildeman. Onze mooie kroegen worden toch wel in één adem genoemd.”

Tycho Schaaf achter zijn bureau. Foto: Jonas Kooyman

Even is de financiële wereld gereduceerd tot één beeldscherm. Tycho Schaaf (24), accountmanager bij online belegspecialist Lynx, zit op een vrijdagochtend achter zijn bureau en laat zien wat je kunt doen met honderdduizend Amerikaanse dollars. “Ik wacht een minuutje en verkoop het equivalent ervan in Japanse yen.” Een paar muisklikken verder is de handeling voltooid, en de dollar net iets meer waard geworden. Het verschil is voor Schaaf. “Zo, even een paar tientjes verdiend.”

Het kantoor van Lynx zit in de Gouden Bocht van de Herengracht. Op dezelfde verdieping zit een modellenbureau. Een stuk of tien twintigers, waaronder Schaaf, werken in casual kleding achter lange houten bureaus met dubbele beeldschermen in een lichte ruimte. Op de achtergrond staat de radio aan en rinkelt de telefoon. Tussen de twee ramen die uitkijken op het water hangt een plasma van anderhalve meter breed met up-to-date financiële informatie. Aan de rechtermuur een foto van een stier die verwijst naar een winstmakende bull market.

Snelle handel
Lynx (aantal klanten: “geheim”) werd opgericht in 2006 en biedt op haar website een programma aan waarmee mensen thuis kunnen beleggen in de internationale beurzen. Ze kunnen bijvoorbeeld een aandeel kopen in Philips, of aan valutahandel doen: voorspellen of een bepaalde munt in waarde stijgt of daalt. Er zijn vijf bedrijven in Amsterdam die deze directe manier van online individueel beleggen aanbieden. De sfeer op het kantoor is vrolijk en studentikoos. Meerdere collega’s wonen naast elkaar in “pandjes van de directeur” in De Pijp.

De laatste jaren heeft Schaaf de valutahandel in populariteit zien toenemen, vertelt hij ontspannen achterover leunend in zijn bureaustoel. “Ik schat dat nu vijf procent van onze klanten aan deze vorm van beleggen doet. Veel meer dan een aantal jaar geleden.” Oorzaak van de populariteit? “Het is een snelle handel, je speculeert op een korte termijn, net zoals ik liet zien met de Japanse yen. Soms is het puur voor de thrill. Daarnaast is het best eenvoudig: de ene muntsoort tegenover de andere. Je hoeft niet van te voren zestien bedrijfsonderzoeken te lezen, zoals bij andere vormen van beleggen.”

Opblijven voor Zuid-Korea
Doordeweeks is Lynx tot tien uur ’s avonds geopend. Dan sluit de beurs op Wall Street in New York waar het zes uur vroeger is. “De Amerikaanse beurzen blijven ontzettend belangrijk voor ons in Amsterdam” zegt Schaaf, die er met zijn spijkerbroek en v-hals niet uitziet als een cliché Gordon Gekko. “Tijdens feestdagen zijn de Amerikaanse beurzen gesloten. Je ziet dan dat in de rest van de wereld de beurzen maar voor de helft draaien.”Hij vertelt verder, zijn blik af en toe afgeleid door het grote plasmascherm aan de muur.

Het laatste decennium is de economische invloed vanuit Azië enorm toegenomen. “Een paar jaar geleden had ik een periode dat ik tot drie uur ’s nachts wakker bleef om vanuit huis met Zuid-Korea te handelen. Ik was toen nog student en mijn college om negen uur ’s ochtends haalde ik dan niet” vertelt Schaaf. Op de achtergrond neemt af en toe een collega de telefoon op en vliegen er termen voorbij als “verkeerde terugboekingen”.

Onbekend maakt onbemind
Toch verwacht Tycho Schaaf niet dat er naast de aan Amerika aangepaste avond nog een Aziatische vroege ochtend (Hong Kong: acht uur later) bijkomt voor beleggers. “De meeste mensen hebben overdag een baan, dus zij hebben hun nachtrust nodig.”

Schaaf klikt een grafiek aan die de online activiteit van afgelopen nacht in een staafbalk laat zien: deze is ongeveer veertig keer zo klein als de activiteit overdag. “Er zijn hooguit een man of 150 actief geweest. Daarnaast maakt onbekend onbemind: veel klanten zetten liever hun geld op iets vertrouwds en dicht bij huis.”

Beweging in de markt
De Aziatische beurzen zijn echter niet volkomen irrelevant. “Wat je wel ziet is dat het economische nieuws uit Hong Kong of Shanghai enorme invloed heeft op de statistieken hier”, terwijl hij naar zijn beeldscherm kijkt. “Als in China iets als een renteverlaging wordt aangekondigd, ontstaat er hier veel beweging.”

Inmiddels is het lunchtijd op kantoor. De twintigers verplaatsen zich naar de keuken. Terwijl ze hun broodjes smeren worden de plannen voor het weekend doorgenomen. Over twee uur opent de beurs op Wall Street, maar vandaag sluiten ze gewoon om zes. Het is immers vrijdag.